علمی - تحلیلی - آموزشی

چکیده :

سرما از عوامل مهم محدودیت رشد گیاهان به خصوص گیاهان مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری است ، باعنایت به اینکه نیشکر از گیاهان خاص این نواحی و حساس به سرما میباشد ، بروز این پدیده در چنین مناطقی میتواند به محصول این گیاه صدمات جبران ناپذیری وارد نماید.

درسالهای اخیر (بخصوص سال85 ) حدوث سرما به عنوان یک عامل مهم در ایجاد خسارت به این محصول استراتژیک مطرح شده است، لذا بررسی ابعاد مختلف بروز این پدیده و خسارات ناشی از آن به لحاظ کمی و کیفی لازم و ضروری به نظر میرسد . در این راستا ودر پی وقوع سرمای شدید زمستان سال 85  (با مینیمم دمای       1.8- درجه سانتیگرادو  مجموع 25 ساعت سرما)  باتشکیل اکیپهای صحرایی و نمونه برداری از کلیه مزارع سرما زده نسبت به تعیین میزان خسارت وارده ازلحاظ کمی و کیفی به ارقام تجاری کشت شده درواحد دعبل خزاعی اقدام گردید . نتایج حاصله از بررسیها  حاکی از آن بود که در مزارع تازه کشت و تهیه قلمه و مزارع قابل برداشت ، بین واریته های تجاری بیشترین خسارت به مریستم و اندامهای هوایی گیاه به واریته CP57-614  وارد شده بود و واریته های CP69-1062  وCP48-103   وSP70-1143 در اولویتهای بعدی خسارت وارده قرار گرفتند .

خشکیدگی و کلروزه شدن.آسیب به اندامهای هوایی (مریستم انتهایی،برگ و ساقه)، تاثیر بر کاهش رشد ،کاهش وزن ساقه،کاهش تراکم ساقه درهکتار ، کاهش ارتفاع نهایی ، کاهش عملکرد وکاهش استحصال شکر از نیشکر در مزارع برداشت شده بعد از وقوع سرمابه واسطه کاهش درجه خلوص شربت(PTY)، پوک و چوب پنبه ای شدن درون ساقه و ... از جمله پیامدهای وقوع این پدیده طبیعی در سال 85 بود. علاوه برا ین با توجه به نوع خسارات وارده  میزان ریالی زیان نیزمحاسبه گردید، که در جداول پایانی نشان داده شده است.

مقدمه:

دما از جمله عناصر اصلی شناخت هوا است.دامنه تغییرات این عامل در سطح زمین به واسطه دریافت نامنظم انرژی خورشیدی توسط زمین در مناطق مختلف گسترده است(8). در علم کشاورزی دما یکی از اساسی ترین عوامل تعیین کننده نوع کشت در مناطق مختلف میباشد .گیاهان به خاطر ویژگیهای فیزیولوژیکی خاص در دامنه مشخصی از تغییرات دمایی قادر به ادامه فعالیتهای حیاتی خود میباشند . دماههای پایین یا بالاتر از محدوده دمایی مورد نظر به عنوان عامل محدود کننده عمل نموده و فعالیتهای حیاتی گیاهان (فتوسنتز، تنفس ، جذب و... )در این دماهها یا مختل شده و یا به طور کلی متوقف میشود.ا لبته زمان قرار گرفتن در دماههای خارج از محدوده قابل تحمل برای گیاهان در میزان خسارتی که به آنها وارد میشود، موثر می باشد(12) .

درجه حرارت مناسب رشد و نیز آستانه تحمل حداقل و حداکثر درجه حرارت در تمام اندامهای گیاه ثابت  نمی باشد لذا تعیین اینکه در چه درجه حرارتی گیاه آسیب می بیند مشکل میباشد .به همین دلیل در اغلب منابع برای بروز و ظهور تنش سرما و گرما محدوده دمایی مشخص میکنند .با این حال در بین گیاهان مختلف در این خصوص اختلافات فراوانی مشاهده می شود و در واقع ذکر یک محدوده کلی برای بروز تنش سرما و گرما در گیاهان مختلف امری دشوار است. بسیاری از گیاهان گرمسیری و نیمه گرمسیری هنگامی که در معرض دماههای 12-10 درجه سانتیگراد یاپایینتر( ولی بالای نقطه انجماد) قرار میگیرند دچار اختلال درفعالیتهای  فیزیولوژیکی خود میگردند(5و13). نیشکر از جمله گیاهانی است که در این مناطق کشت میشود.با توجه به حساس بودن این گیاه به درجه حرارتهای پایین در صورتی که در معرض دماههای پایین قرار گیرد در انجام فعالیتهای فیزیولوژیکی خود دچار اختلال شده یا بطور کلی انجام آن فعالیتها متوقف میشود . برخی از علائم سرما در صورت وجود شرایط مناسب بعد از وقوع سرما برگشت پذیر بوده ولی در صورت وقوع یخبندان که به ندرت در این مناطق(گرمسیری و نیمه گرمسیری) به وقوع می پیوندد صدمات وارده جبران ناپذیر بوده و خسارات زیادی را به مزارع نیشکر در سراسر مناطق کشت وکار این محصول وارد میکند.

تنش :                                                                  

تنش یا استرس (Stress) در تعریف عام عبارتست از هر نیرویی که به جسمی وارد شود که بر اثر آن نیرو تغییراتی در ابعاد جسم بوجود آید که این تغییرات حاصله را استرس میگویند.در گیاهان هر آنچه که تعادل زیستی آنها را برهم زند به عنوان استرس شناخته میشود .حالت استرس زمانی به وجود می آید که یک عامل محیطی خارج از حد نرمال بر گیاه اثر گذارد .تنشها یا زیستی(Biotic stress) هستند یا غیر زیستی(Abiotic stress) (10).تنش دما از جمله تنشهای زیستی میباشد که خود به سه بخش تقسیم می شود:

1- تنش سرما ۲- تنش یخبندان ۳- تنش حرارت بالا  

تنش سرما:

تنش سرما در دماههای پایین (بالای صفردرجه) اتفاق میافتد و بدون اینکه انجمادی صورت بگیرد به گیاه خسارت وارد میشود. ازنظر فیزیولوژیکی آثار این تنش برگشت پذیر(Elastic)  خواهند بود و با رفع دوره سرما گیاه مجدداً بهبود یافته و به رشد خود ادامه خواهد داد .البته میزان صدمات ناشی از بروز سرما به مدت زمانی که گیاه در معرض درجه حرارت های پایین قرار گرفته ارتباط مستقیم دارد ، به عبارتی در یک درجه حرارت ثابت با افزایش زمان، خسارت حاصل از سرما افزایش می یابد(12) .

تنش یخبندان :

این تنش وقتی رخ میدهد که درجه حرارت به نقطه انجماد یا پایینتر از آن برسد (12). یخبندان ها به دوشکل واقع میشوند ، یا انتقالی هستند یا تشعشعی . در یخبندانهای انتقالی یک جبهه هوای سرد از بالای یک منظقه عبور میکند . درصورت وقوع این یخبندانها گیاهانی که در معرض آن قرار میگیرند حرارت خود را به هوای سرد این جبهه داده و دمای آنها به سرعت پایین می آید .در یخبندانهای تشعشعی سطح خاک وگیاه در اثر تشعشع خالص منفی سردتر از هوا شده و برخورد هوای مجاور با سطح مذکور باعث ازدست رفتن حرارت  هوا به لایه های بالاتر شده وبه تشکیل هوای سرد متراکم در سطح زمین منجر میشود . بوجود آمدن پدیده وارونگی یا اینورژن (Inversion) حاصل مراحل فوق میباشد . درصورتی که نسیم یا باد ملایمی شروع به وزیدن نماید از شدت اینورژن کاسته شده و به دلیل تبادل هوای گرم سطوح بالاتر با سطوح پایینتر از شدت خسارت سرما کاسته میشود.شدت وزش باد در عدم تشکیل پدیده اینورژن موثر بوده و در شرایط بادهای شدید پدیده اینورژن مشاهده نخواهد شد.  با این حال در صورت وقوع یخبندان (تشعشعی یا انتقالی )ازعمده ترین علائم آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد(1و7).

آفتاب سوختگی ،مرگ مریستم انتهایی (که چنین مریستمهایی دیگر قادر به ادامه رشد نخواهند بود ) ،ازبین رفتن     جوانه ها  ،سیاه شدن آوند ها  و ... (12)، .با این اوصاف در خصوص مکانیسمهای اثر سرما و یخبندان بر روی گیاهان  مطالعات زیادی صورت گرفته اما شناخت کامل و دقیق مکانیسمهای  خسارتی سرما به دلیل اینکه دماهای پایین از راههای پیچیده ای متابولیسم گیاه ، رشد و بقای آن را متاثر میسازند بسیار مشکل میباشد(11) .

اثرات سرما و یخبندان بر روی گیاه نیشکر:

تأثير درجات حرارتي سرد و يخبندان روي قلمه،ساقه هاي جوان و رسيدگي نيشكر متفاوت مي باشد وارد آمدن استرس سرما ( بدون حدوث يخبندان )به قلمه نيشكر به مدت 3 هفته باعث كاهش تعدادساقه، ارتفاع، وزن و نهايتًا عملكرد شكر ساقه نیشکرمي گردد. نتايج استرس وارده به قلمه به راتون بعد نيزقابل انتقال مي باشد.مطالعات انجام شده روي ساقه هاي جوان سرپاكه تحت تأثير 1- درجه سانتي گراد به مدت 2 تا 4ساعت قرار گرفته بودند نشان داد كه تأثيري بركاهش تعداد ساقه ها و توانايي آنها بوجود نيامد.هرچند با در معرض قرار گرفتن ساقه ها براي 4ساعت در درجه حرارت 4- درجه سانتي گراد تعدادساقه ها و بقاء آنها كاهش يافت.افزايش تعداد دوره هاي يخبندان باعث كاهش عملكرد نيشكر و ميزان شكر ساقه ها مي شود . عمدةساقه هاي جوان پلنت و راتون و يا كل پنجه هاي اوليه و ثانويه كه نقاط رشد آنها بالاتر از خاك تشكيل شده، توسط يخبندان از بين  مي روند . رشد مجدد پس از يخبندان، حاصل از پنجه هاي ثانويه  است كه نقاط رشد آنها بدليل زير خاك بودن مصون از فرآيند يخبندان بوده اند .

از بين رفتن گياهچه هاي جوان بر اثر يخبندان مي تواند ناشي از ضعيف بودن تراكم اوليه نيز باشد. يخبندان باعث تغييراتي دركيفيت شربت استخراجي شده كه مي تواند با اندازه گيري    PH، بريكس ، پل و اسيديته شربت اثبات شود. با اين اطلاعات مي توان تجمع ساكارز، درجه خلوص و عملكرد تئوريك شكر را تخمين زد .پديدة يخبندان غالبًا سبب كاهش وزن ساقه نيشكر پس از گذشت چند روز ميگردد . درجات حرارتي زير  صفر در وهلة اول موجب خسارت به برگها مي شود در يخبندان هاي خفيف(1- درجه سانتي گراد) براي چند ساعت ممكن است نقاط كلروزه يا سوخته اي روي نوك برگها ايجاد شود كه در اين حالت تأثير معني داري بر كيفيت شربت نخواهد داشت . اگر يخبندان كمي شديدترشود( بعنوان مثال چند ساعت دما بين 2- تا4- درجه سا نتي گراد باشد) در آن صورت سبب قهوه اي شدن برگها و مرگ جوانه انتهايي خواهد گشت.البته واكنش واريته هاي مختلف با هم فرق دارد .تعدادي از جوانه هاي جانبي خواهند مرد و يخبندان ممكن است به تعدادي از بندهاي بالايي ساقه نيزآسيب وارد نماید.تغييرات شربت ممكن است بسته به نوع واريته،حدود يك يا دو هفته بعد از سرما خود را نشان دهد . اگر محدودة سرما بين 4- تا 5- درجه سانتي گراد بمدت چند ساعت باشد منجر به قهوه اي شدن كل برگها شده و ساقه ها بصورت جزئي يا كلي يخ ميز نند، جوانه انتهايي بانضمام همه يا غالب جوانه هاي جانبي خواهند مرد . فساد شربت پس از چند روزآغاز مي شود اگر دورة درجات حرارتي پايين كوتاه باشند بعضي از واريته هاي مقاوم ممكن است تا 2 يا3 هفته كيفيت شربت خود را حفظ نمايند. البته درخصوص منطقه خوزستان آمار و اطلاعات موجود نشان داده که تغییرات شربت(فساد آن) معمولاً از اسفند ماه به بعد خود را نشان میدهد. يخبندان پايين تر از 6- درجه سانتيگراد هميشه باعث از بين رفتن برگها، جوانه ها و بافت ساقه هاي سطح خاك مي گردد. در اين حالت شكاف خوردن طولي ساقه ها قابل روئيت خواهد بود فسادپذيري شربت ممكن است پس از گذشت چند روزاز يخبندان مشاهده گردد. به جرأت ميتوان اذعان نمود كه حدوث يخبندا ني با درجه حرارت 1- درجه سانتي گراد به مدت 48 ساعت معادل خسارتي است كه درجه حرارت 6- درجه سانتي گراد  در مدت كوتاهتری به بار مي آورد. وجود هواي گرم و مرطوب پس از يخبندان ، سرعت فساد شربت را افزايش مي دهد.درجات حرارتي پايين معمولاً نزديك سطح زمين حادث  مي شوند، بنابراين ساقه هاي ورس كرده بيشتر در معرض خسارت سرما واقع مي گردند(9).

اثرات سرما ویخبندان زمستان 1385 بر روی مزارع  نیشکرکشت وصنعت دعبل خزاعی

درسالهای 82-80  دما تا 1 درجه سانتیگراد بالای نقطه انجماد پایین آمده اما علی رغم قرار گرفتن گیاه در معرض این دماها هیچگونه خسارتی ناشی ازکاهش دما به مرز یک درجه سانتیگراد بالای صفرگزارش نگردید. درسالهای  85-83 نزول دما به زیر نقطه انجماد باعث بروز پدیده سرمازدگی و ایجاد خسارت در محصول نیشکر این کشت وصنعت گردید(4). یک هفته پس از وقوع سرما اکیپی از سه کارشناس جهت بررسی مزارع سرمازده تشکیل شد و روزانه از مزارع نیشکر سرمازده بازدید به عمل می آمد وتاثیر سرما بر وضعیت ظاهری و مریستم انتهایی ،ساقه وبرگ گیاه نیشکر موردارزیابی قرار می گرفت. بررسی ها حاکی از آن بود که در مزارع کشت جدید(Plant) و تهیه قلمه میزان خسارت وارده به واریته IRC.99 از همه بیــــشتر بود پس از این رقم، واریتــــه های    CP57-614  CP69-1062 در ردیف دوم بیشترین خسارت وارده قرار گرفته اند و در این میان کمترین خسارت به واریته CP48-103   وارد شده بود.باتوجه به اینکه سطح کشت شده و پراکندگی واریته IRC.99 بسیار کم و در حدود 18.3 هکتار میباشد و خسارت سرما در این مساحت و پراکندگی محدود نمیتواند تعیین کننده میزان حساسیت این واریته به تنش سرما باشد لذا نمیتوان عنوان نمود که این واریته درمقابله با سرما از مقاومت کمتری نسبت به دیگر واریته ها برخوردار است. وبه جهت تعیین حساسیت این واریته (جدید) به سرما بررسی های بیشتر و دقیقتری با توجه به خصوصیات ژنتیکی این واریته  باید صورت پذیرد. بررسی های صورت گرفته درواحدهای دیگرِ وابسته به شرکت توسعه نیشکر بیانگر این نکته است که میزان خسارت وارده به واریته CP69-1062  از دیگر واریته های کشت شده بیشتر بوده است . اما بررسی هایی که در این واحد صورت گرفته خلاف این موضوع را ثابت میکند و درواقع خسارتی که به واریته CP57-614  وارد شده از دیگر واریته ها بیشتر بوده است.بررسی روند رشد مزارع کشت شده با این واریته در سال بعد بر این گفته صحه میگذارد به طوری که مزارع کشت شده با واریته CP57-614  علاوه بر ارتفاعی که تا ابتدای دوره رشد از دست داده بودند مقداری از ارتفاع خود را نیز در طول دوره رشد(هفته اول تا چهاردهم کنترل محصول) ازدست دادند و هرگز قادر به جبران این ارتفاع از دست رفته نشدند.در واریته CP69-1062  ارتفاع از دست رفته در طول دوره رشد(هفته اول تا چهاردهم کنترل محصول)  تا انتهای دوره رشد(از هفته چهاردهم تا پایان فصل رشد)  جبران شده است. علاوه براین، بررسیها نشان دادکاهش تراکم ساقه در واریته CP57-614  نسبت به سال گذشته به مراتب بیشتراز واریته CP69-1062  بوده است.به نظر میرسد یکی از دلایل عدم جبران ارتفاع از دست رفته( از ابتدای فصل رشد تا هفته چهاردهم کنترل محصول) در واریته CP57-614در طول فصل رشد ، زود رس بودن و از دست رفتن زمان مناسب برای جبران خسارت وارده باشد. علاوه بر این بررسیهایی که بر روی مزارع برداشت شده قبل ازوقوع سرما صورت گرفته نشان میدهد در سالهای 84 و 86 که شدت سرما نسبت به سال 85 بیشتر بوده است هرچه برداشت به تاریخ وقوع سرما نزدیکتر شده است، شدت خسارت به محصول سال بعد بیشتر گردیده ، به عبارتی مزارعی که با فاصله بیشتری از وقوع سرما برداشت شده اند خسارت کمتری نسبت به مزارعی که با فاصله کمتری از تاریخ وقوع سرما برداشت    شده اند متحمل شده اند. تفکیک مزارع برداشت شده در سالهای  84 و86  با فاصله زمانی  10 روزه و محاسبه میانگین عملکرد مزارع مذکور در سال بعد نشان داد میزان افزایش خسارت در عملکرد سال بعد با فاصله زمانی قبل از برداشت رابطه مستقیم داشته است .

کیفیت خسارت وارده به مزارع کشت وصنعت دعبل خزاعی در سال زراعی 86- 85

کاهش ارتفاع ، کاهش وزن ساقه ،کاهش تراکم ساقه ، کاهش تناژ مزارع قابل برداشت وکاهش شکر قابل استحصال از مزارع قابل برداشت از جمله خساراتی است که در اثر سرما به مزارع نیشکر این کشت وصنعت وارد شده است . و درمجموع خسارات به اشکال زیر قابل بررسی و محاسبه میباشند:

1-   خسارت در ارتفاع مزارع کشت جدید که خود شامل خسارت از دست دادن ارتفاع تا ابتدای فصل رشد و خسارت از دادن ارتفاع در طول فصل رشد می باشد.

2-   خسارت به مزارع تهیه قلمه که شامل خسارت از دست دادن ارتفاع تا ابتدای فصل رشد و خسارت از دادن ارتفاع در طول فصل رشد می باشد.

3-     خسارت کاهش تناژ مزارع قابل برداشت.

4-     خسارت کاهش درصد استحصال شکر از نیشکر به واسطه کاهش PTY  شربت نیشکر در اثر سرما

5-     خسارت کاهش تعداد ساقه قابل آ سیاب در هکتار مزرعه به واسطه سرما.

(خسارت از دادن ارتفاع تا ابتدا و در طول دوره رشد در مزارع کشت جدید)

به منظورتعیین میزان خسارت کمی وکیفی وارده به مزارع کشت جدید در اثر سرما ،رشد رویشی مزارع سرما زده در سال 84، 85 و86 در هفته های متوالی کنترل محصول مورد قرار گرفت و در شرایط مشابه با رشد رویشی مزارع در سالهایی که سرمایی در آنها حادث نشده بود مقایسه گردید.

با استناد به رشد رویشی مزارع در سالهای 84و85 (واقع شدن سرما ویخبندان) و مقایسه آنها با رشد رویشی مزارع مشابه درسالهایی که سرمایی حادث نشده میتوان میزان کمی خسارت وارده را تخمین زد، علاوه بر این نتیجه دیگری از این ارزیابی حاصل خواهد شد و آن اینکه خسارت وارده در اثر سرما در طول فصل رشد جبران خواهد شد یا خیر؟

با توجه به اینکه در سالهای 82-80 کاهش محسوس و موثر دما وجود نداشته لذا بررسی رشد طبیعی(ارتفاع در ابتدای کنترل محصول سال بعد،میزان رشد در طی هفته های متوالی کنترل محصول و ارتفاع نهایی قبل از برداشت) مزارع در این سالها میتواند به ما در تخمین میزان خسارت وارده به مزارع دراثر سرمادر سالهایی که دمای پایین ایجادپدیده سرمازدگی نموده ،کمک بنماید .علاوه براین دراثبات جبران یا عدم جبران خسارت وارده در طول دوره رشد نیز موثر خواهد بود.درسالهای 83-80 سرمایی گزارش نشده است . بررسیها نشان داد که میانگین ارتفاع مزارع با واریته های مختلف در ابتدای دوره رشد در سالهای 86-84  به مراتب از میانگین ارتفاع مزارع با همان واریته ها درابتدای کنترل محصول در سالهایی که سرمازدگی نداشته ایم(83-81) کمتر بوده است.

واریته های CP69  و CP57 و , CP48 IRC  در سال 86 به ترتیب 14.9 و 44.3 و 26.8 و36.2سانتیمتر از ارتفاع خود را در اثرسرما تا ابتدای فصل رشد از دست داده اند .با احتساب مساحت هریک از   واریته های مذکور میزان کل خسارت وارده به ارتفاع مزارع درابتدای دوره رشد دراثر سرما برابر 23.4 سانتیمتر بوده است که باتوجه به مساحت زیر کشت هر واریته و میزان ارتفاع از دست رفته در ابتدای دوره رشد و با توجه به میزان هکتار بدسبزی وکچلی مزارع و با دخیل نمودن فاکتور های دیگری از قبیل تن سانتیمتر ،درصد استحصال شکر از نیشکر و همچنین قیمت پایه فروش شکر میتوان میزان ریالی خسارت وارده به شرکت ، که در اثر سرما بوجود آمده را محاسبه نمود.

با این اوصاف ، با توجه به توانایی و کارایی بالای فتوسنتز در نیشکر ممکن است این فرضیه به اذهان خطور نماید که خسارت وارده در طول دوره رشد جبران خواهد گشت و درمجموع خسارت چندانی از بابت سرما به مزارع وارد نخواهد شد .بررسی هایی که بر روی رشد مزارع در سالهای سرمازده صورت گرفت نشان دادکه درسال 84 میانگین  ارتفاع ابتدایی مزارع CP69-1062   cm 32.3  بوده که از میانگین ارتفاع ابتدایی سالهای ماقبل که سرمایی در آنها گزارش نشده  cm 14.4  کمتر می باشد. علاوه براین مقایسه ارتفاع نهایی این مزارع با میانگین ارتفاع نهایی مزارع مشابه در سالهای 83-81 نشان میدهد که این مزارع به میزانcm  52.2 ارتفاع را در مجموع ازدست داده اند که با کسرcm  14.4 ارتفاعی که در ابتدای فصل رشد از دست داده اند به میزانcm  37.8 ارتفاع را نیز در طول دوره رشد ازدست داده اند به این معنی که نه تنها جبران ارتفاع از دست رفته صورت نگرفته بلکه به دلیل خسارت و تنشی که ر اثر سرما  به مزارع وارد شدهcm  44.4 ارتفاع نیز در طول فصل رشد ازدست رفته است.مزارع  CP57-614 درسال 84 که تحت تاثیر سرما قرار گرفته اند نه تنها cm 26.4 ارتفاعی راکه در ابتدای رشد ازدست داده اند جبران نکرده اند بلکه cm 14 ارتفاع را نیز در طول دوره رشد از دست داده اند و درمجموع ارتفاع را ازدست رفته این مزارع به cm 40.4 میرسد .مزارع با واریته  CP48-103ارتفاع از دست رفته در اول دوره رشد نه تنها جبران نشده بلکه به میزانcm  58.8 ارتفاع نیزدر طول دوره رشد ازدست رفته و مجموعاً  cm 108.7 ارتفاع در واریته CP48-103  ازدست رفته .در سال 1385 نیز پدیده  سرمازدگی  واقع شده که نتایج مقایسه ارتفاع ابتدایی و انتهایی مزارع در این سال با میانگین ارتفاع ابتدایی و انتهایی مزارع در سالهای 83-81 نشان میدهد که درسال 85 نیز ارتفاع از دست رفته در ابتدای کنترل محصول نه تنها جبران نشده بلکه  واریته های CP69   و  CP57  و CP48  در طول دوره رشد به ترتیب cm 5.1 ،cm 25.3 وcm 10.6 ارتفاع را نیزمجدداً ازدست داده اند.درمجموع واریته های مذکور به ترتیب cm 13.8و cm 40.2 و cm 35.3 سانتیمتر از ارتفاع خود را از دست داده اند(3).در نمودار شماره (1) مشاهده میگردد که میانگین رشد واریته CP69-1062   درسالهای 84  و 85 نسبت به میانگین  رشد سالهای83-81  تا هفته 12 کنترل محصول به مراتب کمتر بوده و از این هفته به بعد نیزافزایش رشد در سالهای 84 و 85 قابل توجه نبوده  و همانگونه که نشان داده شد در سالهای 84 و85 نه تنها مزارع در طول دوره رشد نتوانسته اند عقب افتادگی اول دوره رشد را که در اثر سرما به وجود آمده بود جبران نمایند بلکه در طول دوره رشد نیز مقدارزیادی از ارتفاع خود را مجدداً ازدست داده اند.با توجه به اینکه تمامی ارتفاع از دست رفته در طول فصل رشد به هفته های اول تا دوازدهم الی چهاردهم کنترل محصول مربوط میشود و با عنایت به اینکه در طول هفته های فوق معمولاً با مشکل بالا بودن سطح آب زیر زمینی مواجه نبوده ایم لذا تاثیر معنی دار بالا بودن سطح آب زیرزمینی در ارتفاع از دست رفته در طول فصل رشد تقریباً منتفی است و در واقع بیشترین اثر مربوط به  سرما است که از طریق به تعویق انداختن رشد و همچنین تاخیر در تشکیل کانوپی مطلوب جهت استفاده بهینه از مواد غذایی اضافه شده به خاک و حداکثر کارایی فتوسنتز در فصل مناسب رشد، باعث از دست رفتن مجدد ارتفاع در طول فصل رشد شده است.

درخصوص واریته های CP57  و  CP48  نیز وضعیت به همین صورت بوده. تنها از هفته 14-12 به بعد است که رشد مزارع سرمازده بهبود یافته و تقریبا برابر یا کمی بیشتر از میانگین رشد سالهای 83-81 شده ولی بااین حال مزارع در انتهای دوره رشد علاوه بر اینکه نتوانسته اند خسارت ابتدای دوره رشد در اثر سرما را جبران نمایند بلکه مقدار قابل توجهی از ارتفاع خود را در طول دوره رشد بخصوص  درفواصل زمانی بین هفته اول تا چهاردهم کنترل محصول از دست داده اند.

با توجه به کلیه مطالب فوق ثابت میشود که مزارع آسیب دیده در اثر سرما علاوه بر اینکه درطول دوره رشد خسارت وارده در ابتدای دوره رشد را جبران نخواهند کرد بلکه تا پایان دوره رشد نیز مقداری از ارتفاع خود را مجدداً از دست خواهند داد ولذا تصور این که خسارت وارده به مزارع دراثر سرما در طول دوره رشد جبران خواهد شد منطقی نمیباشد. نتایج حاصل از بررسی نمودار های مربوط به رشد مزارع با واریته های مختلف در سال 86 و 83-81 به شرح زیر میباشد .

الف: همانطور که در ابتدای فصل پیش بینی می شد مزارع نه تنها نتوانستند مقدار ارتفاعی را که در اثر سرما در ابتدای دوره رشد از دست داده بودند در طول فصل رشد جبران نمایند.بلکه مقدارقابل توجهی از ارتفاع را نیز در طول فصل رشد بخصوص تا هفته 14-12 کنترل محصول از دست دادند.البته درخصوص واریته     CP69-1062 این نکته قابل ذکر است که این واریته توانست ارتفاعی را که از هفته اول تا چهاردهم کنترل محصول از دست داده بود تا انتهای فصل رشد جبران نماید. واریته های IRC-01,02  نیز ارتفاعی را که از هفته اول تا چهاردهم کنترل محصول از دست داده بودند، جبران نمودند. ولی ارتفاع از دست رفته تا ابتدای فصل رشد در هیچ واریته ای جبران نشد.

ب: نمودارهای فوق کاملاً با نمودارهای مقایسه ای سالهای  85 و84 مطابقت داشت و عدم توانایی جبران خسارت سرما همانطور که برای سالهای 85 و84 ثابت شد برای سال 86 نیز اثبات گردید .

ج: نکته قابل توجه اینکه در سه سال  86 و85 و84 که سرمازدگی در آنها گزارش شده به دلیل کاهش رشد وتاخیر در تشکیل سطح سبز مطلوب برای استفاده حداکثر از شرایط محیطی مناسب ، منحنی رشد  با جابجایی به سمت   انتهای دوره رشد موجب شده است رشد مزارع سرمازده از هفته 14-12 کنترل محصول به بعد با افزایش نسبت به میانگین رشد مزارع مشابه در سالهای بدون سرما زدگی بهبود یابد، اما این افزایش رشد نتوانسته خسارت در ارتفاع ، که در ابتدای دوره رشد ودر طول دوره رشد (هفته 14-12 ) در اثر سرما حاصل شده بود را جبران نماید.بلکه تنها مقداری از ارتفاع از دست رفته در ابتدای رشد جبران شده است.

د: با توجه به اینکه تقریباً تمامی ارتفاع از دست رفته در طول دوره رشد مربوط به هفته های اول تا چهاردهم کنترل محصول میباشد و چون تا هفته های مذکور مشکل حاد بالا بودن سطح آب زیر زمینی وجود ندارد، لذا احتمال دخیل بودن این عامل در کاهش رشد در طول فصل بسیار ناچیز میباشد.      

از دیگرنکته های قابل توجه در خصوص مزارع پلنت سرما زده سال 1385 این است که در زمستان سال 1385 برای اولین بار ارتفاع مزارع سرمازده بلافاصله پس از وقوع سرما اندازه گیری شد.پس از گذشت 4 ماه ازوقوع سرما یعنی در ابتدای کنترل محصول سال 1386 نیز ارتفاع مزارع مجدداً ا ندازه گیری شد . مقایسه ارتفاع زمان وقوع سرما و ابتدای کنترل محصول نشان داد که پس از گذشت 4 ماه از وقوع سرمازدگی  مزارع حتی به ارتفاع زمان وقوع سرما نیز نرسیده اند با وجودی که تقریباً از اواسط اسفند به بعد شرایط مناسبی برای رشد داشته اند.علت این است که در اثر شدت سرما تمام اندامهای هوایی گیاه ازبین رفته و رشد مجدد توسط جوانه هایی صورت گرفت که به علت زیر خاک بودن از خسارت سرما ایمن بوده اند لذا جبران ارتفاع ازدست رفته در فاصله بین زمان وقوع سرما و شروع کنترل محصول عملاً مقدور نگردید وبه همین جهت مزارع در ابتدای اردیبهشت ماه ارتفاع زمان وقوع سرما را هنوزبدست نیاورده بودند. به جز چند مزرعه که دلایل آن در ادامه خواهد آمد کلیه مزارع در ابتدای کنترل محصول از تفاضل منفی ارتفاع نسبت به زمان وقوع سرما برخوردار بوده اند.

مزرعه  R09-24و L05-16  به دلیل اسیب دیدگی کمتر نسبت به بقیه مزارع (60% آسیب به مریستم انتهایی) توانایی بازسازی خود را سریعتر بدست آورده لذا از تفاضل مثبت ارتفاع نسبت به زمان وقوع سرما برخوردار شده است.هرچند این تفاضل ارتفاع معنی دار نبوده است. مزارع  L08-02 ،  R11-22 و L10-20هریک به میزان  90% -0 8%   آسیب دیده اند که به دلیل ارتفاع بسیار کم در زمان وقوع سرما مریستم انتهایی آنها در زیر خاک قرار گرفته بود و از آسیب سرما در امان بودند، لذا رشد مجدد آنها خیلی سریع صورت گرفت به طوری که جزء اولین مزارعی بود که سبزینگی خود را مجدداً بدست آوردند .